CLICK TO ENLARGE...
Aleksander Janowski (1866-1944)

Urzędnik kolejowy, oświatowiec, organizator wycieczek, popularyzator krajoznawstwa, pisarz, prelegent, publicysta, podróżnik, miłośnik i znawca dzieł sztuki, działacz kilku stowarzyszeń społecznych, współzałożyciel i wybitny aktywista Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego


Urodził się 2 października 1866 r. w Warszawie. Uczył się w szkołach elementarnych w Woli Gułowskiej i w Józefowie n. Wisłą, a następnie, w latach 1881 – 1885, w Średniej Szkole Technicznej Kolejowej Towarzystwa Drogi Żelaznej Warszawsko – Wiedeńskiej w Warszawie. Urzędnik w Biurze Wydziału Mechanicznego Towarzystwa Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w Sosnowcu (1885 – 1889), a od 1890 roku był referentem tego przedsiębiorstwa w Warszawie. Równocześnie prowadził kursy dla analfabetów i organizował teatr amatorski, a także wycieczki dla młodzieży, fotografował i gromadził materiały krajoznawcze do wydania opisów tras (pierwszy tom ukazał się drukiem w 1900 roku). Podjął się intensywnie samokształcenia w kilku dziedzinach wiedzy. Ponadto interesował się muzyką, uczestniczył w chórze „Lutnia”, zainicjował założenie chóru kolejarzy „Echo” i był jego prezesem (1898 – 1910). Był współpracownikiem Komisji Badań Historii Sztuki Akademii Umiejętności w Krakowie i członkiem Towarzystwa Geograficznego.

Od roku 1904 współpracował z gronem działaczy nad tworzeniem Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego oraz jego statutu, został sekretarzem prowizorycznego Zarządu (1 czerwca 1906 r.), a na I Walnym Zebraniu Towarzystwa (3 grudnia 1906 r.) powierzono mu nadal tę funkcję. Utworzył Sekcję Młodzieżową, działał w Komisji Wystawowej (1907 r.) i przewodniczył Komisji Wycieczkowej (1909 r.), został także wybrany na wiceprezesa Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i pełnił funkcję kierownika działu organizacyjno – programowego (od 1909 r.). Działał też w w Wydziale Meteorologicznym Towarzystwa, zorganizował kilka stacji badawczych w regionie świętokrzyskim. Równocześnie uczył „krajoznawstwa” w Gimnazjum Jadwigi Sikorskiej (1910 r.) oraz Cecylii Plater – Zyberkówny i Anny Walickiej w Warszawie (1912 r.), a także na licznych kursach.

W sierpniu 1913 roku wyruszył w dwuletnią podróż dookoła świata przez Niemcy, Stany Zjednoczone, Japonię, Rosję carską. Po powrocie działał w Komisji Zajęć Pozaszkolnych i Wychowania Fizycznego przy Wydziale Oświaty Publicznej Komitetu Obywatelskiego m. st. Warszawy i został wybrany do Prezydium Wydziału; założył Sekcję Wychowania Przedszkolnego i Kursów dla Dorosłych. Był też wizytatorem szkół elementarnych (1915 r.), następnie zastępcą członka Zarządu Głównego Macierzy Szkolnej (1916 r.) i sekretarzem Rady Muzeum Narodowego w Warszawie (1917 - 1920).

Został powołany do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświaty Publicznej jako starszy referent Działu Oświaty Publicznej (1918 r.), był kierownikiem Wydziału (1919 r.). Uczestniczył w I Zjeździe Towarzystw Turystycznych w Krakowie, zastępował przewodniczącego i został wybrany na członka Komisji Porozumiewawczej Towarzystw Krajoznawczych i Turystycznych (1919 r.); współpracował z dr. Mieczysławem Orłowiczem.

Prowadził Sekcję Odczytową w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa (1920 r.), był współinicjatorem utworzenia Ligi Ochrony Przyrody oraz Państwowej Rady Ochrony Przyrody (1920 r.) i był członkiem jej Wydziału Wykonawczego (do końca istnienia Państwowej Rady Ochrony Przyrody w 1932 r.). Wszedł także do Zarządu Towarzystw Opieki Kulturalnej nad Polakami Zagranicą (1920 r.).

Został przewodniczącym Rady Krajoznawczej i prezesem Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, a w roku 1922 obchodził jubileusz 25 lat działalności.

Był współzałożycielem YMCA (Związku Młodzieży Chrześcijańskiej), a wkrótce jej prezesem (1923 r.), został też członkiem międzyministerialnej Komisji Turystycznej przy Ministerstwie Robót Publicznych (1923 r.), był także w Zarządzie Polskich Towarzystw Turystycznych (1927 r.).

Kilka miesięcy przebywał w Brazylii i w Argentynie, wygłaszał odczyty dla Polonii (1926 r.), po powrocie na rok objął redakcję „Ziemi”, ponownie pełnił tę funkcję w 1932 roku.

W 1927 roku otrzymał godność Członka Honorowego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. W następnym roku przeszedł na emeryturę, lecz był przewodniczącym Komisji Wydawniczej, a wkrótce przewodniczył Komisji Inspekcji Oddziałów Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Zrzekł się funkcji prezesa Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i w dniu 4 lipca 1929 r. otrzymał godność Honorowego Prezesa.

W czasie powstania warszawskiego chorował. Przyjaciele przewieźli go do szpitala w Komorowie k. Warszawy, gdzie zmarł w dniu 10 października 1944 roku i pochowany został tam czasowo, co upamiętnia głaz z tablicą (koło szkoły). Po trzech latach jego szczątki złożono w Warszawie na Cmentarzu Powązkowskim w Alei Zasłużonych. Na pomniku, projektu prof. B. Pniewskiego, wyryto napis: „Temu co kochał i uczył kochać Ziemię Ojczystą”.

Aleksander Janowski był autorem około 70 książek. Są to min. cztery przewodniki „Wycieczki po kraju” (1900 - 1903), „Nasza Ojczyzna” (1919), „Wycieczki krajoznawcze. Wskazówki metodyczne” (1923), „Warszawa” (z cyklu „Cuda Polski”, wyd. ok.1930, 1946 w Monachium i 1986), jak również powieści przygodowo – krajoznawcze dla młodzieży np. „Nasz plac” (1914). Opublikował około 170 artykułów min. w „Iskrach”, „Orlim Locie”, „Płomyku”, „Ziemi”, które ilustrował wieloma swoimi fotografiami. W 1939 roku za całokształt działalności został odznaczony Złotym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury.

Pamięć Janowskiego przypominają tablice (nawiązujące min. do powstania PTK): na zamku w Ogrodzieńcu, na dworcu kolejowym w Sosnowcu, na Bibliotece Rolniczej i na d. Szkole Technicznej Kolejowej na warszawskiej Ochocie oraz w kaplicy PTTK w kościele na Chomiczówce w Warszawie. Jego imię przyjęły oddziały PTTK: w Olkuszu, w Sosnowcu, w Zawierciu oraz Stołeczny w Warszawie, który organizuje tradycyjnie Rajd Pieszy im. Aleksandra Janowskiego. Imię to noszą także schroniska: młodzieżowe w Kaliszkach, w Puszczy Kampinoskiej oraz PTTK w św. Katarzynie w Górach Świętokrzyskich. Janowski jest również patronem ulicy na warszawskim Ursynowie.

W 1966 roku, w stulecie urodzin Aleksandra Janowskiego Zarząd Główny PTTK ustanowił Medal im. A. Janowskiego, który nadano działaczom za szczególne zasługi w krzewieniu krajoznawstwa.


Na podstawie:

Adam Czarnowski „Słynni krajoznawcy” PTTK Zarząd Główny, Komisja Historii i Tradycji, Warszawa 2006

Tadeusz Maczubski „Słownik biograficzny działaczy PTTK oraz PTK i PTT” PTTK, Zespół Historii i Tradycji w Warszawie, 1996 Warszawa


© 2008 :::: webdesign: www.pracowniavasco.com